ज्ञानेश्वरी अध्याय ५, ओव्या १४४ ते १८०(संपूर्ण)

ज्ञानेश्वरी अध्याय पांचवा(संपूर्ण)

कर्मसंन्यास योग अध्याय ओव्या १४४  ते  १८०  

अर्जुना अंनत सुखाच्या डोहीं, एकसरा तळुचि घेतला जिहीं।
मग स्थिराऊनी तेही, तेंचि जाहले ॥ १४४ ॥

अथवा आत्मप्रकाशें चोखें, जो आपणपेंचि विश्व देखे।
तो देहेंचि परब्रह्म सुखें, मानूं येईल ॥ १४५ ॥

जें साचोकारें परम, ना तें अक्षर निःसीम।
जिये गांवींचे निष्काम, अधिकारिये ॥ १४६ ॥

साचोकारें =वस्तुत: निष्काम=निरिच्छ

निःसीम=मर्यादा नसलेले

जे महर्षीं वाढले, विरक्तां भागा फिटलें।
जे निःसंशया पिकलें, निरंतर ॥ १४७ ॥

वाढले=(जेवायास ठेवले )

भागा फिटलें =वाट्यास आले  

निःसंशया =संशय नसलेला  पिकलें=मिळाले,फलद्रूप झाले  

कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम्।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ २६ ॥

जिहीं विषयांपासोनि हिरतलें, चित्त आपुलें आपण जिंतिले।
ते निश्चित जेथ सुतले, चेतीचिना ॥ १४८ ॥

हिरतलें =हिरावले सुतले=निजले  चेतीचिना=उठेनात  

तें परब्रह्म निर्वाण, जें आत्मविदांचें कारण।
तेचि ते पुरुष जाण, पंडुकुमरा ॥ १४९ ॥  

आत्मविदांचें=आत्मसाक्षात्कारी

ते ऐसे कैसेनि जाहले, जे देहींचि ब्रह्मत्वा आले।
हें ही पुससी तरी भलें, संक्षेपे सांगो ॥ १५० ॥
 
     स्पर्शान् कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रवोः।
     प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ २७ ॥

तरी वैराग्यचेनि आधारें, जिहीं विषय दवडुनि बाहिरें।
शरीरीं एकंदरें, केलें मन ॥ १५१ ॥

एकंदरें=एकरूप एकाग्र

सहजें तिहीं संधी भेटी, जेथ भ्रुपल्लवां पडे गांठी।
तेथ पाठमोरी दिठी, पारुखोनियां ॥ १५२ ॥

भेटी=मिळतात  पारुखोनियां=वळवून   

सांडूनि दक्षिण वाम, प्राणापानसम।
चित्तेंसीं व्योम-, गामिये करिती ॥ १५३ ॥

व्योम=चिदाकाश

     यतेद्नियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः।
     विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ २८ ॥

तेथ जैसीं रथ्योदकें सकळें, घेऊनि गंगा समुद्री मिळे।
मग एकैक वेगळें, निवडु नये ॥ १५४ ॥

रथ्योदकें=पथावरील पाणी

तैसी वासनांतराची विवंचना, मग आपैसी पारुखे अर्जुना।
जे वेळी गगनीं लयो मना, पवनें कीजे ॥ १५५ ॥

विवंचना=चिंता विचार   पारुखे=थांबते 

जेथ हें संसारचित्र उमटे, तो मनोरुपु पटु फाटे।
जैसें सरोवर आटे, मग प्रतिमा नाहीं ॥ १५६ ॥

पटु=पडदा

तैसें मनपण मुदल जाये, मग अंहभावादिक कें आहे।
म्हणोनि शरीरेंचि ब्रह्म होये, अनुभवी तो ॥ १५७ ॥

     भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्।
     सुहृद सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ २९ ॥

आम्ही मागां हन सांगितलें, जे देहींचि ब्रह्मत्व पावले।
ते येणें मार्गे आले, म्हणऊनिया ॥ १५८ ॥

हन=हेच खरे

आणि यमनियमांचे डोंगर, अभ्यासाचे सागर।
क्रमोनि हे पार, पातले ते ॥ १५९ ॥

तिहीं आपणपें करुनि निर्लेप, प्रंपचाचें घेतलें माप।
मग साचाचेंचि रुप, होऊनि ठेले ॥ १६० ॥

निर्लेप=शुद्ध   माप=झाडा साचाचेंचि=ब्रह्म

ऐसा योगयुक्तीचा उद्देशु, जेथ बोलिला हृषीकेशु।
तेथ अर्जुनु सुदंशु, म्हणोनि चमत्कारला ॥ १६१ ॥

सुदंशु=मर्मज्ञ जाणकार   चमत्कारला=चकित झाला

तें देखिलिया कृष्णें जाणितलें, मग हांसोनि पार्थातें म्हणितलें।
तें काई पां चित्त उवाइलें, इये बोलीं तुझे ॥ १६२ ॥

उवाइलें=आनंदले

तंव अर्जुन म्हणे देवो, परचित्तलक्षणांचा रावो।
भला जाणितला जी भावो, मानसु माझा ॥ १६३ ॥

परचित्तलक्षणांचा=मनकवडा

म्यां जें काहीं विवरुनि पुसावें, ते आधींचि कळले देवें।
तरी बोलिलें तेंचि सांगावें, विवळ करुनि ॥ १६४ ॥

विवळ=स्पष्ट

 
एऱ्हवीं तरी अवधारा, जो दाविला तुम्हीं अनुसारा।
तो पव्हण्याहूनि पायउतारा, सोहपा जैसा ॥ १६५ ॥

अवधारा=ऐका   अनुसारा=मार्ग

पव्हण्याहूनि=पोह्ण्यापेक्षा

तैसा सांख्याहूनि प्रांजळा, तरी आम्हांसारिखियां  ।
एथ आहाति कांही परि काळा, तो साहों ये वर ॥ १६६ ॥

प्रांजळा=सोपा  अभोळां=दुर्बळ

आहाति = लागेल(आहे)  काळा=काळ .साहों ये = सहन करत येईल

वर=परंतु

म्हणोनि एक वेळ देवा, तोचि पडताळा घेयावा।
विस्तरेल तरी सांगावा, साद्यंतुचि ॥ १६७ ॥

विस्तरेल=विस्तार झाला तरी

तंव कृष्ण म्हणती हो कां, तुज हा मार्ग गमला निका,
तरी काय जाहलें ऐंकिजो कां, सुखें बोलों ॥ १६८ ॥

अर्जुना तु परिससी, परिसोनि अनुष्ठिसी।
तरी आम्हांसीचि वानी कायसी, सांगावयाची ॥ १६९ ॥

वानी=कमतरता

आधींच चित्त मायेचें, वरी मिष जाहलें पढियंताचे,
आतां तें अद्भुतपण स्नेहाचें, कवण जाणे ॥ १७० ॥

पढियंताचे=प्रिय

ते म्हणों कारुण्यरसाची वृष्टि , कीं नवया स्नेहाची सृष्टि।
हें असे नेणिजे दृष्टी, हरीची वानूं ॥ १७१ ॥

नवया=नवीन

जे अमृताची वोतली, कीं प्रेमचि पिऊन मातली।
म्हणोनि अर्जुनमोहें गुंतली, निघों नेणे ॥ १७२ ॥

हें बहु जें जें जल्पिजेल, तेथें कथेसि फांकु होईल।
परि स्नेह रुपा नयेल, बोलवरी ॥ १७३ ॥

जल्पिजेल=बडबड बोलेल फांकु=विस्तार

बोलवरी=बोलून शब्दात

म्हणोनि विसुरा काय येणें, तो ईश्वरु आकळावा कवणें।
जो आपुलें मान नेणे, आपणचि ॥ १७४ ॥

विसुरा=विस्तार
तरी मागीला ध्वनीआंतु, मज गमला सावियाचि मोहितु।
जे बलात्कारें असे म्हणतु, परिस बापा ॥ १७५ ॥

ध्वनीआंतु=संभाषण

अर्जुना जेणें भेदें, तुझें कां चित्त बोधे।
तैसें तैसें विनोदें, निरुपिजेल ॥ १७६ ॥

विनोदें=आनंदे

तो काइसया नाम योगु, तयाचा कवण उपेगु।
अथवा अधिकारप्रसंगु, कवणा येथ ॥ १७७ ॥

नाम= नाव

ऐसें जें जें कांही, उक्त असे इये ठाई।
तें आघवेंचि पाहीं, सांगेन आतां ॥ १७८ ॥

उक्त=सांगायचे

तूं चित्त देऊनि अवधारीं, ऐसें म्हणोनि श्रीहरी।
बोलिजेल ते पुढारी, कथा आहे ॥ १७९ ॥

पुढारी=पुढील

श्रीकृष्ण अर्जुनासी संगु, न सांडोनि सांगेल योगु।
तो व्यक्त करु प्रसंगु, म्हणे निवृत्तिदासु ॥ १८० ॥

संगु=सख्य

इति श्रीमदभगवदगीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे योगगर्भो नाम पञ्चमोऽध्यायः।

॥ ॐ श्रीसच्चिदानन्दार्पणमस्तु ॥

http://dnyaneshwariabhyas.blogspot.in/