ज्ञानेश्वरी अध्याय १ ओव्या १ ते २१

ज्ञानेश्वरी / अध्याय पहिला / संत ज्ञानेश्वर

ॐ नमोजी आद्या, वेद प्रतिपाद्या।    

जय जय स्वसंवेद्या, आत्मरुपा ॥१॥  

आद्या,=जेथून सर्व जगत उत्पत्ती झाली ते तत्व

वेद प्रतिपाद्या = वेदांनी प्रतिपादन केलेले. स्वसंवेद्या,=स्वत: स्वत;ला जाणणारे 

देवा तूंचि गणेशु, सकलमति प्रकाशु।
म्हणे निवृत्ति दासु, अवधारिजो जी ॥२॥

अवधारिजो=ऐका 

हें शब्दब्रह्म अशेष, तेचि मूर्ति सुवेष।
तेथ वर्णवपु निर्दोष, मिरवत असे ॥३॥

शब्दब्रह्म=वेद

अशेष=संपूर्ण . सुवेष =सुंदर. वर्णवपु =वर्ण(शब्द)रुपी देह . 

स्मृति तेचि अवयव, देखा अंगिकभाव।
तेथ लावण्याची ठेव, अर्थशोभा ॥४॥

अंगिकभाव=शरीर ठेवण 

अष्टादश पुराणे, तीचि मणिभूषणे।
पदपद्धती खेवणे, प्रमेयरत्नांची ॥५॥

पदपद्धती खेवणे = छंदोबद्ध काव्य रचना हे कोंदण 

प्रमेयरत्नांची= प्रतिपादित तत्वे,सिद्धांत 

पदबंध नागर, तेचि रंगाथिले अंबर।
जेथ साहित्यवाणे, सपूर उजाळाचे ॥६॥

पदबंध=शब्दरचना. नागर=उत्तम,सुंदर. रंगाथिले= रंगविले.अंबर=वस्त्र 

साहित्यवाणे = साहित्य रुपी धागा. सपूर = नाजूक. उजाळाचे=झळाळत  

देखा काव्यनाटका, जे निर्धारिता सकौतुका।
त्याचि रुणझुणती क्षुद्रघंटिका, अर्थध्वनी ॥ ७॥

निर्धारिता=पाहता  

नाना प्रमेयांचि परी, निपुणपणे पाहता कुसरी।
दिसती उचित पदे माझारी, रत्नें भली ॥ ८॥

निपुणपणे=नीट सूक्ष्मपणे. कुसरी= रचना (सजावट)

माझारी=मधे  

तेथ व्यासादिकांच्या मति, तेचि मेखळा मिरवती।
चोखाळपणे झळकती, पल्लवसडका ॥ ९॥
मेखळा=शेला (साखळी) पल्लवसडका=पदराचे शेव 

देखा षड्दर्शने म्हणिपती, तेचि भुजांची आकृती ॥
म्हणऊनि विसंवादे धरिती, आयुधे हाती ॥ १०॥

विसंवादे=एकमेका न मिळणारी (पटणारी)

तरी तर्क तोचि परशु, नीतिभेदु अंकुशु।
वेदांतु तो महारसु, मोदकाचा ॥ ११ ॥

१ तर्क=कणाद शास्त्ररुपी अनुमान वैशेषिक दर्शन

२ नीतिभेदु= गौतमिय न्यायशास्त्रदर्शन   

३ वेदांत रुपी मोदक 

एके हाति दंतु, जो स्वभावता खंडितु।
तो बौद्धमत संकेतु, वार्तिकांचा ॥ १२ ॥

बौद्धमत संकेतु=बौद्धमत निर्देशक 

४ वार्तिकांचा =पातंजल दर्शन (रुपी हातात)

मग सहजे सत्कारवादु, तो पद्मकरु वरदु। 
धर्मप्रतिष्ठा तो सिद्धु, अभयहस्तु ॥ १३ 

५ सत्कारवादु=महर्षी कपिल प्रतिपादित सांख्यमत 

६ अभयहस्तु=अभयकर (जैमिनिकृत धर्मसूत्रे) मीमांसा दर्शन

देखा विवेकमंतु सुविमळु, तोचि शुंडादंडु सरळु।
जेथ परमानंदु केवळु, महासुखाचा ॥ १४ ॥

विवेकमंतु सुविमळु =कुठलाही मल नसलेला सुंदर असा विवेक

शुंडादंडु=सोंड

तरी संवादु तोचि दशनु, जो समताशुभ्रवर्णु।
देवो उन्मेषसुक्ष्मेक्षणु, विघ्नराजु ॥ १५ ॥

समताशुभ्रवर्णु=समतारुपीशुभ्र वर्णाचा वरील दात

उन्मेषसुक्ष्मेक्षणु=उन्मेष रुपी लहान डोळ्यांचा 

मज अवगमलिया दोनी, मीमांसा श्रवणस्थानी।
बोधमदामृत मुनी, अलि सेविती ॥ १६ ॥

अवगमलिया=वाटतात दोनी मीमांसा =पूर्व आणि उत्तर मीमांसा

श्रवणस्थानी=कान

बोधमदामृत- गंडस्थळातून स्त्रवणारा बोधरूपी मद

अलि=मधमाश्या

प्रमेयप्रवाल सुप्रभ, द्वैताद्वैत तेचि निकुंभ।
सरिसे एकवटत, इभ मस्तकावरी ॥ १७ ॥

प्रमेयप्रवाल सुप्रभ =प्रमेयरुपी प्रवाळानी शोभायमान

निकुंभ =गंडस्थळ इभ=हत्ती

उपरि दशोपनिषदे, जिये उदारे ज्ञानमकरंदे।
तिये कुसुमे मुगुटी सुगंधे, शोभती भली ॥ १८ ॥

मकरंदे= मध

अकार चरणयुगुल, उकार उदर विशाल।
मकार महामंडल, मस्तकाकारे ॥ १९ ॥

हे तिन्ही एकवटले, तेथ शब्दब्रह्म कवळले।
ते मियां गुरूकृपा नमिले, आदिबीज ॥ २० ॥

शब्दब्रह्म= ॐ

आतां अभिनव वाग्विलासिनी, जे चातुर्यार्थकलाकामिनी।
ते शारदा विश्वमोहिनी, नमिली मियां ॥ २१ ॥

अभिनव =अपूर्व .वाग्विलासिनी-=वाचेतून विलास करणारी
चातुर्यार्थकलाकामिनी= चौषष्टकलांची स्वामिनी 

ॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐ